Wanneer taal geen instrument meer is, maar infrastructuur

Over W. G. Sebald en verdwalen in taal

Wat gebeurt er als de woorden die we gebruiken hun houvast verliezen? In Austerlitz beschrijft W.G. Sebald een ervaring die voor velen ongemerkt herkenbaar is, maar zelden zo precies wordt verwoord: het moment waarop taal haar vanzelfsprekendheid verliest. Niet omdat woorden ontbreken, maar omdat hun samenhang verdwijnt.

"Wanneer je taal kunt beschouwen als een oude stad, met een wirwar van straten en pleinen, met wijken die lang geleden gebouwd zijn, met afgebroken, gesaneerde en nieuwe stadsdelen en steeds verder het land in groeiende buitenwijken, dan leek ik op iemand die door een lange afwezigheid niet meer bekend is in deze agglomeratie, niet weet waar een bushalte voor dient, wat een binnenplaats, een kruispunt, een boulevard of een brug is. De hele structuur van de taal, de syntactische rangschikking van de afzonderlijke delen, de interpunctie, de voegwoorden en uiteindelijk zelfs de namen van de gewone dingen, alles was in een ondoordringbare nevel gehuld."

 -W. G. Sebald, Austerlitz, De Bezige Bij, (vert. Ria van Hengel), 2003 (2017, 3e druk), p. 142

Sebald vergelijkt taal met een oude stad. Een stad vol straten en pleinen, achterafjes en kruispunten, met wijken uit verschillende tijden, afgebroken en opnieuw opgebouwd, en met buitenwijken die steeds verder uitdijen. En hij beschrijft zichzelf als iemand die na lange afwezigheid niet meer weet waar hij is. Die niet meer begrijpt wat een bushalte is, of een binnenplaats, een kruispunt, een boulevard of een brug.

Wat hier gebeurt, is cruciaal: taal functioneert niet langer als middel, maar openbaart zich als omgeving.

Taal als verdwijnende infrastructuur

In veel advies-, verander- en begeleidingspraktijken wordt taal behandeld als een instrument. Iets wat je inzet om te duiden, te sturen, te overtuigen, te structureren. Wie de juiste woorden kiest, zo is de impliciete aanname, kan het denken van anderen richting geven.

Sebald laat iets radicaal anders zien. In zijn beschrijving is taal geen gereedschap meer dat je hanteert, maar een infrastructuur waarin je leeft. Zoals je je in een stad meestal niet bewust bent van het wegennet - tot je verdwaalt - zo is taal normaal gesproken onzichtbaar. Ze draagt je. Ze ordent. Ze maakt oriëntatie mogelijk.

Maar zodra die infrastructuur haar vanzelfsprekendheid verliest, ontstaat paniek. Niet omdat er geen woorden zijn, maar omdat woorden hun plaats verliezen. Hun onderlinge verhoudingen. Hun richtinggevende kracht.

Voor Denkadviseren is dit geen randobservatie, maar een kerninzicht.

De denkadviseur repareert geen wegen

Waar veel adviespraktijken proberen taal te herstellen - door betere modellen, scherpere definities, nieuwe concepten - doet Denkadviseren iets anders. De denkadviseur probeert de stad niet opnieuw te ontwerpen. Hij plaatst geen bewegwijzering. Hij legt geen nieuwe wegen aan.

Hij verblijft bij de verdwaling.

Niet om haar op te lossen, maar om haar zichtbaar te maken.

Want verdwaling is geen defect in het denken. Het is vaak het eerste teken dat de bestaande infrastructuur niet langer klopt bij de ervaring. Ofwel: dat woorden die ooit functioneerden hun dragende vermogen hebben verloren.

Waarom dit fragment “Wittgenstein!” schreeuwt

Sebalds metafoor sluit bijna naadloos aan bij het late denken van Ludwig Wittgenstein, met name zoals uitgewerkt in Philosophical Investigations.

Wittgenstein beschrijft taal niet als een representatiesysteem, maar als een geheel van taalspelen die ingebed zijn in levensvormen. Woorden betekenen niet doordat ze naar iets verwijzen, maar doordat ze een plaats hebben binnen een praktijk. Net als straten betekenis krijgen doordat ze belopen worden.

Wanneer Sebald schrijft dat zelfs “de namen van de gewone dingen” in een ondoordringbare nevel zijn gehuld, beschrijft hij precies wat er gebeurt wanneer een taalspel zijn vanzelfsprekendheid verliest. De regels zijn er nog. De woorden ook. Maar hun gebruik is niet langer helder.

Dit is geen cognitief probleem. Het is een existentieel en praktisch probleem.

Denkadviseren: taal laten gebeuren

Denkadviseren vertrekt vanuit de aanname dat denken niet ontstaat door betere uitleg, maar door een taalgebeurtenis. Door woorden die niet repareren, maar verschuiven. Die geen oplossingen aandragen, maar oriëntatie tijdelijk opschorten.

In die zin is de denkadviseur geen gids, maar een tijdelijke medebewoner van een stad die haar vanzelfsprekendheid heeft verloren. Iemand die niet zegt waar je heen moet, maar met je blijft staan op het kruispunt dat zijn betekenis kwijt is.

Sebalds fragment maakt pijnlijk duidelijk wat er gebeurt wanneer taal haar infrastructuurfunctie verliest. Denkadviseren neemt dat verlies niet weg, maar neemt het serieus.

En juist daar, in die ondoordringbare nevel, kan nieuwe taal en opnieuw denken ontstaan.

---

Als je dit interessant vond, dan vind je dit misschien ook interessant:

1. Naar: Denkadviseren voor wie méér wil dan methoden

Niet om taal te gebruiken als instrument, maar om haar te laten gebeuren.

2. Naar: Ons blog over Parrhesia / Foucault

Wanneer spreken geen techniek is, maar een risico. Over vrijmoedig spreken, waar gek genoeg - ondanks die term, juist moed voor nodig is!

3. Naar: Mens–Machine artikel

Wanneer management- en organisatietaal meer ordent dan wij beseffen. Ofwel: Opdat Gij steeds verder geoptimaliseerd moge worden.